DE LAATSTE EDITIE VAN DE KROONVLAG

[Willem Visser]

Buren in het Scheepvaarthuis


Ze zijn als de vingers van één hand, de bewoners van het in 1916 klaargekomen Scheepvaarthuis: KNSM/KWIM, SMN, KPM, JCJL en … VNS. Alle KNSMers weten dat de samensmelting van hun rederij met de Koninklijke West-Indische Maildienst toen al aan de gang was, maar deze zou toen al een tiental jaren later voltooid zijn. Wie waren onze buren?

Na de KNSM was de Stoomvaart Mij Nederland de oudste rederij die zich in het statige gebouw vestigde. Tijdens de eerste wereldoorlog behield de SMN haar karakter als transporteur van passagiers en vracht tussen Europa en Nederlands Oost-Indië, wat overigens niet belette buitenlijnen te stichten zoals de Java-New York Lijn en de Java Pacific Lijn.
     

De Koninklijke Paketvaart Maatschappij, 1888 door SMN en Rotterdamsche Lloyd opgericht, beheerde een aanzienlijk netwerk van diensten in de Indische Archipel. Een uniek bedrijf, dat onlosmakelijk verbonden was met het economische wel en wee van Indië.

Vergeleken met deze ´gevestigde´ redrijen was de Java-China –Japan Lijn een jonkie. Hoewel ze nog in haar eerste groei was, vervoerde de JCJL in 1915 boven de lading ruim 30 duizend dekpassagiers, voornamelijk Chinezen, en nam ze deel in de zojuist genoemde Java Pacific Lijn op Noord Amerika.
   

Een oorspronkelijke bewoner was de Vereenigde Nederlandsche Scheepvaartmij  uiteraard niet; ze werd pas immers in 1920 geboren. De Holland Afrika Lijn (van de VNS) heeft echter tientallen jaren in het Scheepvaarthuis gezeteld – tot ze in 1950 naar het Spui verhuisde.

Pas na Wereldoorlog II treden er ingrijpende veranderingen opin de structuur van de rederijen die het Scheepvaarthuis bewonen. Zo worden de buitenlijnen die de KPM allengs ontwikkeld had, losgemaakt van het moederbedrijf en met JCJL gefuseerd tot Koninklijke Java-China-Paketvaart Lijnen, beter bekend als Royal Interocean Lines. Na de verbanning van de Nederlandse bedrijven uit Indonesië gaat de KPM geheel op in KJCPL en dan komt in 1970 de scheepvaartfusie tot stand, die de KJCPL en de SMN tot onderdelen van de Nedlloyd Groep maakt. Nog enkele jaren zetelt het trampvaartbedrijf van de Nederlandsche Unie ( zoals de Nedlloyd Groep aanvankelijk heette) in het monument aan de Prins Hendrikkade en Binnenkant, maar dan ook verhuist die rederij naar Rotterdam…..

Nu gaat de KNSM, zélfs de KNSM, opgaat in de concentratie van Nederlandse scheepvaartmaatschappijen, blijven er in het gebouw alleen ornamenten achter die herinneren aan zijn oorspronkelijke bewoners, Maar de vijf vingers zitten weer aan één hand, al is de plaats daarvan veranderd.

De Levant en Surinamekade in betere tijden.


Wordt vervolgd.

[Willem Visser]

                                          Enkele persoonlijke herinneringen.

                                 J.P. Kruseman, oud directeur en oud commissaris.
                                                   

In een recent gesprek haalde de nu achttien jaar gepensioneerde heer Kruseman enkele persoonlijke herinneringen op, vooral uit zijn eerste KNSM jaren, d.w.z. dat ´KNSM´lag nu ook weer niet zo eenvoudig.
Al op 12 jarige leeftijd, dus nog ver voor een dienstverband mogelijk was, maakte de heer Kruseman kennis met de KNSM. Dit kwam omdat doordat een ´koude´ oom van hem, de heer c. van Rijn, directeur van de KWIM, zijn ouders en hem uitnodigde eens een keer een kijkje te komen nemen aan boord van een schip. Dat werd de (tweede) ORANJE NASSAU die o.a. Indische emigranten, aangekomen met de SMN, vervoerde naar Suriname.   
ORANJE NASSAU


Bij de KNSM
Maar enkele jaren later, in 1914, kwam hij in dienst bij de KNSM. Hij werd afgestaan aan de NRM en daarna uitgeleend aan de KWIM. Een ingewikkelde geschiedenis toentertijd.
Het was toen gebruikelijk, zoals het trouwens nog zeer vele jaren nadien is gebleven, dat je met een maatschappij bootje van de stad naar de etablissementen op ´Oost´voer en in de namiddag ook weer terug. Dat gebeurde met de MUS, van de Ruiterkade naar de Levantkade. De terugvaart met de STERN. En ook toen kon het gebeuren dat je in dikke mist dacht dat je op je bestemmingspunt was aangeland en dan bleek het dat je langszij de pakhuizen en Blaauhoedenveem was ´gestrand´.

Joyeuze entrée
Na ongeveer een week dat de nieuwbakken KNSM-er, gedetacheerd bij de NRM, in dienst was, kwam hij bij het aan wal gaan op de Levantkade de boodschap dat hij direct bij de directie (de heer Verhoef) moest komen. En wat doe je dan als jonge enthousiasteling, je stapt fier naar binnen, althans dat was de bedoeling. Er lag een vloerkleedje vlak achter de deur in de kamer en de vloer glom als een spiegel en was net zo glad. In plaatst van een kranige binnenkomst een doldwaze duikeling.

De heer Kruseman herinnert zich menige strenge winter. En dat niet alleen bij het buiten zijn, maar ook binnen in Het Scheepvaarthuis. Hij had een kamer op het noorden en door een kier onder het raam woei de wind vrijelijk naar binnen. Die kier bleek er opzet te zijn aangebracht 8 kun je hier en daar nog zien) met het idee, dat de frisse lucht van buiten zich zou vermengen met de opstijgende warme lucht van de radiatoren van de centrale verwarming. Je reinste ´airconditioning´. In de praktijk werkte het venwel niet!

Het zal 1915 geweest zij toen er een grote overstroming plaats vond in Noord Holland. Vanaf het dak van het NRM gebouw kon je goed zien hoe veel land aan de overkant van de IJ-dijken in Waterland onder water stond. Toen bleek dat één der sluisdeuren bij de ingang van het Noord Hollands Kanaal niet meer op normale wijze in beweging waren te krijgen, kreeg iemand het idee de deuren open te trekken met een van de binnen liggende rijnschepen van de NRM. Het lukte ook nog.

Naar ´de overkant´
In 1919 kwam de overdracht naar het kantoor New York te gaan. Om nog steeds onduidelijke redenen kreeg de heer Kruseman echter geen visum voor de Ver. Staten. Dan maar naar West-Indië en vandaar door naar New York. Hij vertrok met de STUYVESANT naar Paramaribo. Het afscheid van een deel van der familie mislukte bijna. Enkelen kwamen niet opdagen. Maar gelukkig kwamen ze toch nog op tijd en wat bleek: men was naar de verkeerde steiger gegaan, nl. naar die van de Zaandammer Boot. Die had ook een zwarte schoorsteen, net als de schepen van de KWIM. Mooie vergissing.
STUYVESANT


De eerste dag op zee was al direct geen succes voor Kruseman. Hij was naar beneden in de machinekamer gedoken uit pure belangstelling, maar de lucht en de warmte deden hem geen goed. De STUYVESANT moest tweemaal meer dan een week in Engelse Havens blijven liggen alvorens de reis te kunnen vervolgen. Dit hield verband met het feit dat de oorlogstoestand nog niet helemaal achter de rug was en dat de STUYVESANT kolen stookte, die in Wales werden gebunkerd. De jonge Kruseman had al gauw de aandacht van kapitein Metus. Deze vond hem zeker nog zo´n jongetje, dat hij een beetje medelijden met hem scheen te hebben. Menigmaal nam hij Kruseman mee naar de damessalon om een spelletje tric-tac met hem te spelen. Let wel: de damessalon, want dit bedeesde knaapje kon toch niet worden blootgesteld aan de gesprekken en de drankjes van de mannen aan boord?

De heer Kruseman weet zich nog heel veel te herinneren van jaren in het Caraibisch gebied toentertijd. Namen van gezagvoerders en van schepen komen naar boven. Kapitein Koningstein van de CRIJNSSEN, kapitein Van der Moer van de AMERSFOORT.

Wordt vervolgd

[Willem Visser]

We noemen nog enkele bijzonderheden, zonder nu op chronologische volgorde te letten. Standplaatsen waren achtereenvolgens Paramaribo, Port au Prince en Curacao. Vooral de periode op Haiti is de heer Kruseman altijd bijgebleven als bijzonder leerzaam. O.m. door het tijdelijk waarnemen van het inspectoraat. Het reizen tussen diverse bestemmingen nam in die tijd nogal veel tijd in beslag, omdat je uitsluitend per schip reisde. Namen vallen: IJff, Mook, Jonker; De Vries.
Een vergissinkje in dat verre verleden. De jonge Kruseman vroeg een telegrafisch aan Amsterdam om een extra schip voor een grote partij katoen, nl. 20.000 balen. Maar al wat er kwam geen schip.
Later bleek dat hij geseind had, althans zo was het bericht overgekomen: 2.000 balen en dat vonden ze wel een beetje overdreven op het hoofdkantoor, om daar een extra schip  voor in te zetten.
Befaamd in die tijd was de lossing met zwaaiende boom van bijv. een hijs koffie, nl. met één boom naar buiten zwaaiend op naar die kant iets scheef liggend schip. Een handige manoeuvre van kustploeg voorman Palo.
Wanneer er KNSM schepen binnenlagen in havens aldaar, was het niet ongebruikelijk om je te laten uitnodigen aan boord en een hapje mee te eten en te luisteren naar de verhalen van de kapitein.
Erwtensoep of raasdonders met kaantjes gingen er dan gretig in. Kapitein B. Wijdekop was zo´n gerenommeerde verteller o.a. over Smyrna. De heer Kruseman herinnert zich nog goed nog een grote brand in Port au Prince. De halve stad brandde toen af en hoe kon dat anders met alleen maar houten huizen en gebouwen. Ook de kathedraal ging verloren.

Na de tweede wereldoorlog en vooral in de crisis de dertiger jaren onderhield een stijgend aantaal O en As schepen(algemeen ´muskieten´genoemd) feederdiensten tussen Curacao, resp. Cristobal en vele Caraibische en Zuid Amerikaanse westkusthavens, die zij veelvuldig en ook voor kleine hoeveelheden bezochten. Daarmee voorzagen zij de Colonlijn van redelijke thuisladingen, die aldus ´het hoofd boven water kon houden´.
De KNSM onderhield reeds voor de crisis van 1930 en ook daarna met middelmaat schepen (ON en IS type) aparte lijndiensten tussen Noord Amerika en West Indië. Deze schepen en hun Nederlandse  gezagvoerders en officieren bleven jaren achtereen aldaar.
Later werd een combinatie ingevoerd: van Europa naar de Wast, gevolgd door enige rondreizen West Indie / Noord Amerika en tenslotte de terugreis naar Nederland. Dit waren z.g. ´slingerreizen´ met een behoorlijk lager kostencijfer!
RHEA


Ook nare herinneringen noemt de heer Kruseman. Er was de grote AMSTERDAM, 14.000 ton, die strandde bij Santo Domingo, de ARES die uitbrandde en de SIMON BOLIVAR die in november 1939, met kapitein Voorspui ten onder ging.
Het eerste motorschip van de KNSM was de RHEA onder kapitein Van Luyk. Het heette dat alleen hij goed met dit schip en haar motor kon manoeuvreren. Deze gezagvoerder schreef indertijd veel rapporten over allerlei nautische, plaatselijke en ´papieren ´omstandigheden en gewoontes, speciaal van havens die onze schepen niet regelmatig aanliepen. Hij gaf van deze verslagen kopieën aan collega´s. Het was naderhand zijn idee deze gegevens te bundelen en periodiek rond te zenden aan kapiteins en verdere belanghebbenden. Dit werd de Bundel Gegevens.
AMSTERDAM


Altijd zoeken naar verbetering

Tijdens zijn loopbaan is de heer Kruseman, naast zijn bestuurlijke teken, altijd bezig geweest met het zoeken naar dingen die naar zijn mening verbeterd konden worden en veelal met succes. Waar anderen weinig lust hadden iets grondig na te gaan en te speuren naar wijzigingen die in de pratijk nuttig zouden kunnen zijn, was dit een kolfje naar de hand van de heer Kruseman . We noemen onder meer vermindering van het aantal connossementen en van de scheepsmanifesten.
Zo ook de z.g. Particulars of the Fleet. In samenwerking met de chef Personeelszaken, de heer Cramer, werd het dienstreglement herzien, enz., enz.
Ook voor zaken aan boord, speciaal bij de passagiersschepen, had hij belangstelling. Zo vermeldde hij de inrichting van veilige, afgeschermde kinderverblijven op de passagiersschepen. Een groot succes, vooral door de ouders zeer gewaardeerd.

Vroege directeuren.

Tenslotte enkele typeringen van vroegere directeuren die de heer Kruseman goed gekend heeft.
Daar was allereerst E. Heldring. Als je bij hen rapport moest uitbrengen, dan bleef hij luisteren, net zo lang tot je je verhaal helemaal gedaan had. Hij zei er geen woord tussendoor. Een eigenschap die de heer Kruseman bij zichzelf wel eens gemist heeft. De vragen van de heer Heldring daarna waren echter zeer scherp en ´to the point´.
Vervolgens P. den Tex. Een hartelijke man, bij iedereen bekend als . Oom Paul´.
                                                               

J. van Hasselt. Hem als secretaris vergezellen was een leerzaam genoegen, hetgeen de heer Kruzeman heeft ervaren op een lange reis door de West, waarbij o.a. Suriname, Demerara, Trinidad, Centraal Amerika en Cuba weren bezocht.

D. Hudig. Had typische trekjes en een hart van goud. Kon een donderpreek tegen iemand houden, maar er in feite niets van menen. Had tijdens de tweede wereldoorlog grote faam als de man die partijen weer bij elkaar kon brengen. Typisch van hem was zeker de eigenaardigheid om spreekwoorden door elkaar te halen en resultaat dan in volle borst te bezigen. Bijvoorbeeld ´de knoop is door de kerk´en iemand met de voet in het zadel helpen´. Een beroemde uitspraak van hem: ´Your side, my side and the right side´van een bepaalde zaak.

Tenslotte wil deze 84 jarige gepensioneerde directeur nog wel even kwijt, dat hij er indertijd voor heeft kunnen zorgen, dat het prachtige maatschappij embleem van de KWIM (het zeilschip van de oude West Indische Compagnie) bij de juiste fusie tussen de KNSM en KWIM, behouden bleef en het symbool werd van de KNSM. Daar is hij terecht nog altijd een beetje trots op. 

Wordt vervolgd

[Willem Visser]

Wij ontvingen dit gedicht van mevrouw W.H. Kramer- Bieshaar, echtgenote van de gepensioneerde hoofdwerktuigkundige M. Kramer. We hebben het graag een plaats gegeven omdat het zo tereffend de sfeer van vroeger tekent.

Ik ben getrouwd met een zeeman verkocht aan de KNSM.
Hij is erg jong begonnen dit `afscheid`treft dus ook hem.

De berichten van de fusie hielden onze adem in.
Onze gedachten gingen dwalen vooral naar het begin.

Lange, lange reizen, soms één dag verlof.
Maar dat deed je gewoon, omdat ´t de KNSM betrof.

Bij nacht en bij ontij fietsen naar de sluis.
Dan naar erg lang wachten….. een kusje en weer terug naar huis.

In die ´gouden tijd´ook vierden we het honderd jarig bestaan.
Van onze KNSM en ….. zij deden daar iets aan.

Financieel een meevaller, een bord prijkt bij ons in huis.
Het zal er altijd blijven hangen, voor altijd bij ons thuis.

Omdat wij KNSM-ers zijn nog van die oude stempel.
Dat betekende dat je niet goed kwam over die eeuwige oude drempel.

Totdat wij zeemansvrouwen, ik herinner ´t mij goed.
Zelf de toegang kregen met de grootste spoed.

Amsterdam, Rotterdam lagen voor ons open.
Antwerpen, zelfs Delfzijl, vroeger zou ik er zijn heen gekropen.

Want hoe lang ´t soms ook duren kon, je schip kwam er immers aan.
Dan kreeg menige zeemansvrouw vleugels om te gaan.

Je wederhelft was daar aan boord, je mocht er zelfs naar toe.
Stel je voor hoe dat wel was, na al die jaren van taboe.

En toen was werkelijk het sprookje aangebroken.
Eens per jaar een reisje mee, ik heb menig schip ´geroken´.

Eerst een kustreis, later werden dat hele lange mooie reizen.
Het was een luxe na al die jaren zo te ´paradijzen´.

Luieren aan dek en erg veel gezien.
Zo heeft een zeemansvrouw een streepje voor, maar mag ze ook misschien.

Het is zo fijn je albums na te pluizen, als je iets ziet op TV.
Want was je daar ook niet geweest, met mijn ´Herculesje´ mee.

Zij bracht mij vele jaren over die grote oceaan.
Bij thuiskomst, lieve KNSM kon je ´t leven dan wel weer aan.

Wat ben ik blij dat wanneer dat kon, ik ervan profiteerde.
´t Was soms net of je nooit naar huis toekeerde.   

Die blauwe zee, soms een vliegende vis.
De andere dag dolfijnen, op de foto steeds mis.

Het leven en werken daar aan boord, heb ik leren kennen.
Het is een zwaar beroep, dat moest ik wel bekennen.

Of je man nu stuurman was, kapitein of machinist.
Het teamwork bleef steeds voorop, soms in een zware mist.

Het doet mij pijn om aan te zien, die lege Surinamekade.
Ik had er dag en nacht zo mijn eigen paden.

Het zij zo KNSM, je bent niet meer.
Het doet de trouwsten wel erg zeer.

De naam Nedlloyd is voor een volgende generatie.
Ik hoop zo dat het lukt, bij Gods gratie.